Wstęp: Kim jest Ebenezer Scrooge?
Główny bohater, Ebenezer Scrooge, to londyński kupiec i właściciel kantoru. Jest uosobieniem skąpstwa – człowiekiem zgryźliwym, samotnym i całkowicie skupionym na pomnażaniu swojego majątku. Szczerze nienawidzi świąt Bożego Narodzenia, uważając je za stratę czasu i pieniędzy, w których nikt nie pracuje, a jedynie trwoni oszczędności.
Relacje Scrooge’a z ludźmi (stan początkowy)
Zanim nastąpi przemiana bohatera, jego stosunek do innych jest pełen chłodu i pogardy:
- Bob Cratchit (pracownik): Pracuje u Scrooge’a w nieludzkich warunkach (w wyziębionym biurze) za głodową pensję. Scrooge nie szanuje go i nieustannie krytykuje, a Bob, z racji swojej biedy, musi to znosić.
- Fred (siostrzeniec): Syn zmarłej, ukochanej siostry Scrooge’a (Fan). Jest optymistą, który co roku zaprasza wuja na świąteczny obiad. Scrooge zawsze odrzuca zaproszenie, kpiąc ze świątecznego nastroju siostrzeńca.
- Wolontariusze: Przed świętami do kantoru przychodzą mężczyźni zbierający datki dla najuboższych. Scrooge odmawia wsparcia, cynicznie stwierdzając, że biedacy powinni trafić do przytułków lub więzień, a jeśli wolą umrzeć, to tym lepiej, bo „zmniejszy się nadmiar ludności”.
Wizyta ducha Jakuba Marleya
W wigilijny wieczór Scrooge wraca do swojego ponurego domu. Na kołatce u drzwi ukazuje mu się twarz jego zmarłego przed siedmioma laty wspólnika, Jakuba Marleya. W nocy duch Marleya odwiedza go osobiście. Zjawa jest owinięta ciężkim łańcuchem zrobionym z kasetek na pieniądze i ksiąg rachunkowych – to symbol chciwości z czasów jego ziemskiego życia. Marley ostrzega Scrooge’a, że jeśli się nie zmieni, czeka go jeszcze gorszy los. Zapowiada również nadejście trzech duchów, które są jedyną szansą na ocalenie duszy skąpca.
Duch Dawnych Świąt Bożego Narodzenia (Duch Przeszłych Wigilii)
Pierwsza zjawa zabiera Scrooge’a w podróż do czasów jego młodości:
- Samotne dzieciństwo: Scrooge widzi siebie jako samotnego, opuszczonego chłopca, spędzającego święta w pustej szkole, dla którego jedynym ratunkiem był świat wyobraźni i książek (np. o Ali Babie).
- Ukochana siostra: Wspomina swoją siostrę Fan, która pewnego roku przyjechała, by zabrać go na radosne święta do domu.
- Pan Fezziwig: Scrooge obserwuje swojego pierwszego pracodawcę, który zorganizował wspaniałą, wesołą i tanią zabawę wigilijną dla pracowników. Uświadamia sobie, jak niewiele pieniędzy potrzeba, by dać ludziom szczęście.
- Utracona miłość: Widzi bolesne rozstanie ze swoją narzeczoną, Bellą. Kobieta odeszła, ponieważ zauważyła, że miłość do niej została wyparta przez żądzę pieniądza (złotego cielca). Następnie Scrooge widzi Bellę po latach – szczęśliwą, w otoczeniu kochającej rodziny, co wywołuje w nim ogromny żal.
Duch Obecnych Świąt Bożego Narodzenia (Duch Tegorocznej Wigilii)
Drugi duch pokazuje bohaterowi, jak wyglądają obecne święta w mieście:
- Dom Cratchitów: Scrooge widzi, jak biedna, ale niezwykle kochająca się rodzina jego pracownika świętuje Boże Narodzenie. Dowiaduje się o istnieniu Małego Tima – najmłodszego, niepełnosprawnego i ciężko chorego syna Boba. Mimo nędzy rodzina wznosi toast za zdrowie Scrooge’a.
- Święta innych ludzi: Duch ukazuje latarników i górników, dowodząc, że radość Bożego Narodzenia dociera wszędzie, niezależnie od warunków.
- Dom Freda: Scrooge obserwuje wesołą zabawę w domu siostrzeńca. Goście grają w gry (m.in. w ciuciubabkę) i choć żartują ze skąpstwa wuja, ostatecznie piją jego zdrowie. Scrooge czuje się beztrosko i pragnie dołączyć do zabawy.
- Nędza i Ciemnota: Na koniec duch ukazuje ukryte pod swoim płaszczem dwoje przerażających, wychudzonych dzieci. To Nędza i Ciemnota/Głupota – uosobienie największych zagrożeń dla ludzkości.
Duch Przyszłych Świąt Bożego Narodzenia (Duch Przyszłych Wigilii)
Ostatni, milczący duch w czarnej szacie pokazuje najbardziej mroczne wizje:
- Śmierć bez żalu: Na giełdzie bogaci kupcy z obojętnością rozmawiają o śmierci pewnego zrzędliwego bogacza.
- Kradzież mienia: W nędznej dzielnicy praczka, posługaczka i karawaniarz sprzedają paserowi rzeczy ukradzione zmarłemu (w tym zasłony z jego łoża śmierci i koszulę, w której miał być pochowany).
- Jedyna „ulga” po zmarłym: Duch pokazuje biedne małżeństwo, które odczuwa ulgę na wieść o śmierci owego bogacza, gdyż daje im to czas na spłatę długów.
- Śmierć Małego Tima: Scrooge widzi rodzinę Cratchitów pogrążoną w rozpaczy po śmierci najmłodszego syna, na którego leczenie nie było ich stać.
- Cmentarz: W finale duch prowadzi Scrooge’a na zaniedbany cmentarz i wskazuje mu nagrobek. Przerażony Ebenezer czyta na nim własne nazwisko – dociera do niego, że to on był owym znienawidzonym, okradzionym i nieopłakanym zmarłym.
Przemiana (Poranek Bożego Narodzenia)
Scrooge budzi się w swoim łóżku. Zrozumiawszy swoje błędy, przechodzi całkowitą i wzorcową metamorfozę (staje się bohaterem dynamicznym). Z ponurego egoisty zmienia się w człowieka hojnego, serdecznego i pełnego empatii. Anonimowo wysyła Cratchitom ogromnego indyka na święta, przekazuje wielki datek na biednych, a następnie udaje się na obiad do swojego siostrzeńca, Freda. W przyszłości staje się dobrym duchem miasta, podwyższa pensję Bobowi i staje się drugim ojcem dla Małego Tima, który dzięki jego pomocy odzyskuje zdrowie.